Steeds vaker wordt er geopperd om – in bepaalde gebieden – de reguliere treinen te laten rijden op een metro-achtige manier. Elke x-minuten een trein. Daar hoort een passende plattegrond bij natuurlijk.
Spoorkaart 2019 – Nederlandse Spoorwegen
De NS heeft dan ook de, oorspronkelijk door Movin Vervoeradvies (Onno Pruis) ontwikkelde, Spoorkaart overgenomen en deze doorontwikkeld.Alhoewel de kaart een dappere poging doet meerdere spreekwoordelijke balletjes in de lucht te houden (geografisch correct, de juiste lijnen betreden de juiste stations vanuit de juiste richtingen, alle stations vermelden, alle lijnnummers, et cetera) acht ik toch dat deze kaart hierdoor – met alle respect voor de makers – een paar verbeterpunten heeft.

De problemen van de NS Spoorkaart

Spoorkaart 2019 - Nederlandse SpoorwegenEr zijn verschillende zaken waar ik me aan erger bij deze kaart. Ten eerste is het ontzettend vol. Waarschijnlijk komt dit omdat de kaart op kleine media gedrukt moet kunnen worden (bijvoorbeeld A4). De tekst kan daardoor niet al te klein, anders wordt deze onleesbaar. Niet dat de leesbaarheid wordt geholpen doordat deze vaak onder een hoek van 45 graden staat.Daarnaast staat de tekst vaak ook óver spoorlijnen heen. Én zijn er stations die aan lijnen zijn gesloten middels een verbindingslijntje, omdat er tussendoor nog andere lijnen dit stations passeren.Spoorkaart 2019 - Nederlandse SpoorwegenBij grote overstapstations zie je een semi-transparant wit vlak met de stationsnaam erin. Hieronder passeren de lijnen. Echter, bij sommige stations passeert een lijn en kruist lijkt deze aan de andere kant als een andere lijn eruit te komen (Arnhem Centraal, de 75000 en 31100 bijvoorbeeld). Dit kan erg verwarrend zijn.Plus is er voor gekozen om de frequenties van de lijndiensten erin mee te geven. Er is ook niet in één oogopslag tussen sprinters en intercity treinen te onderscheiden, én de lijncijfers lijken lukraak – daar waar het maar past – aan de lijnen te zijn verbonden.Ook de stationsstippen zijn zwart waardoor ze de doorgaande lijnen verbergen. Plus, wanneer er lijnen zijn die een station passeren tussen lijnen die hier wél stoppen moet er gegrepen worden naar een verbindingslijntje om de gespleten stationsstippen te verbinden. Dit is vragen om ambiguïteit.Spoorkaart 2019 - Nederlandse SpoorwegenAl dit gezegd hebbende is de kaart zéker niet slecht, maar ook geen wondermiddel. Ik zie genoeg mogelijkheden om dit te verbeteren, iets wat mijn cartofielen- en ontwerpershart sneller doet bonzen. Gelukkig voor mij hoef ik me niet te beperken tot een klein beeld, ik kan de ruimte nemen en een poster ontwerpen op 50×70 centimeter. Dat geeft al een boel meer ruimte.

Regels

Een goede OV-kaart heeft de leesbaarheid te danken aan een set goede regels die steevast worden gehandhaafd en hooguit in uitzonderlijke gevallen worden gebroken wanneer gezond verstand iets anders roept. Een goede set regels behoeft nauwelijks zulke inbraken.Een goede voorzet van regels wordt gedaan door Mark Ovenden in zijn boek Paris Underground. Een aantal hiervan, zoals “een lijn mag niet buigen onder een station” zijn de woorden waarin ze zijn geschreven in goud waard. Deze en andere regels heb ik gehanteerd tijdens het maken van mijn Spoorlijnkaart:

1. Een lijn mag niet onderbroken worden.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaHierdoor wordt het makkelijker om de lijn te blijven volgen en voorkom je ambiguïteit. Vaak zie je op metroplattegronden dat knooppunten of zelfs losse haltes de lijn onderbreken. Bijvoorbeeld door een dikke zwarte rand met witte stip. Hierdoor wordt het voor het oog lastiger om de lijn te volgen. Ook teksten of andere grafische elementen mogen niet zomaar een lijn doorbreken, om ambiguïteit te voorkomen. Zo kan het oog lijnen beter volgen, al zie je heel vaak op (metro)plattegronden dat regels worden verbroken, zelfs op de beroemde Londense metroplattegrond.

2. Een lijn mag niet (scherp) buigen onder een station.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaIn navolging op de voorstaande regel is het belangrijk dat je voorkomt dat stations (en vooral knooppunten) buigingen verbergen. In mijn Spoorlijnkaart zijn de meeste verbuiging erg flauw of zelfs perfect ronde bogen. Dit, in combinatie met stippen waarin de lijnkleur is verwerkt, onderbreekt de lijn niet dusdanig dat het ambigu wordt of een lijn doorloopt of niet.

3. Er mogen niet meer dan twee lijnen kruisen op één punt.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaDit is een lastige regel om, op ingewikkelde kruisingen, te handhaven. Net als een snelwegknooppunt kan het zijn dat je meer dan twee lagen over elkaar heen wilt leggen. Echter zo plat van boven gezien is zo’n driedubbele kruising erg onduidelijk.Er zijn een paar plekjes waar ik het ternauwernood heb kunnen voorkomen, of waar ik er dicht tegen aanzit (ik ben er niet trots op). Je wilt niet meer dan twee lijnen kruisen per kruising. Met name ten westen van Amsterdam Sloterdijk is hierdoor een heel weefgetouw ontstaan van sporen die, individueel, aardig te volgen zijn.

4. Voorkomen diagonalen zoveel mogelijk.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaIk heb een haat-liefdeverhouding met diagonalen. Ergens zijn ze tof, maar omdat alles onder een hoek staat sluiten stations ineens niet meer aan en zijn de gebieden waar men van horizontaal of verticaal naar diagonaal wordt “zones van gepiel.” Ik werk graag met een raster, een grid, en diagonalen krijgen daardoor vaak andere afstanden tússen de lijnen. Daarnaast moeten er labels geplaatst worden bij de stations. Wanneer de stations onder een hoek staan is het lastiger om ambiguïteit te voorkomen, maar niet ondoenlijk.

5. Meer informatie is niet per sé beter.

Dit is een grote valkuil waar veel kaartenmakers (en mensen die reclameposters maken) vaak instinken: Meer informatie is vast beter. Dat is niet zo. Je beeld volproppen met extra informatie kan ervoor zorgen dat de kijker de boodschap mist, zich richt op een minder belangrijk onderdeel of het gepresenteerde als frustrerend acht. In mijn 10 jaar als uitleganimatie-maker heb ik hier behoorlijk wat ervaring in opgedaan.Zo koos ik ervoor om géén frequenties op te nemen in de kaart. Er zijn talloze manieren om dit te doen, bijvoorbeeld door lijndiktes te veranderen, of een patroontje mee te geven in de mediaan. Maar dit levert een onrustig beeld op en – mijns inziens – te veel informatie.Soms is minder informatie beter. In dit geval leest de treinreiziger sowieso de digiborden, apps en reistijdinformatie – plus omroepberichten – om te weten wanneer de volgende trein komt. Er is geen noodzaak om dit óók nog op de kaart te plaatsen, die men waarschijnlijk raadpleegt ter oriëntatie, ruim van te voren.

6. Bundel kleuren.

Deze kaart gaat waarschijnlijk minder gelezen of geraadpleegd worden door mensen met een visuele beperking (sorry). Mijn streven is niet het bedienen van een zo breed mogelijk publiek – al zijn er nog opties om de kaart visueel te versterken – maar een mooie kaart die goed (genoeg) leesbaar is. Om de kaart wat meer rust te geven en de individuele vervoerder per lijn snel te kunnen identificeren, heb ik ervoor gekozen elke vervoerder een aantal kleuren toe te wijzen.Spoorlijnkaart - Studio LegendaZo kent Arriva rood, Blauwnet het voor de hand liggende blauw, Breng magenta, R-net rood met een gestippelde mediaan, Valleilijn blauw met een gouden mediaan en de NS natuurlijk geel. Met name geel is een lastige kleur qua contrast, hierom heb ik ervoor gekozen deze banen vooral donker geel, vies geel of zelfs beige en bruin te maken. Wel oogt de kaart hierdoor rustiger en is duidelijker te zien welke vervoerder waar opereert.

7. Lijnnummers bij grote overstapstations of het einde van een lijn, wanneer mogelijk.

De lijnnummers zijn belangrijk om individuele dienstregelingen op te kunnen zoeken. Maar om ze op de kaart te vinden wil je dat ze op plekken staan waar je ze mag verwachten, bijvoorbeeld begin- en eindpunten of grote (overstap)stations. Hierom staan ze vaak gegroepeerd bij elkaar, ook op deze manier kan het oog ze beter vinden. Het gezond verstand doet de rest.

8. Doorgaande lijnen lopen dóór.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaNaast dat lijnen niet onderbroken mogen worden door grafische elementen (zoals stations of tekst), mogen lijnen ook niet zomaar vreemde bewegingen maken. Neem bijvoorbeeld de 500/600 – de intercity van Rotterdam CS naar het Noorden – deze passeert Utrecht Centraal. Nu betreedt deze het station vanuit het noorden van Utrecht CS en vertrekt ook weer aan die zijde. De kop van de trein keert als het ware om. Wat betreft een passagier maakt het allicht niet heel veel uit óf de trein vooruit of achteruit weer doorrijdt. Het gaat erom dát de trein Utrecht CS aandoet.Hierom loopt deze lijn dóór Utrecht CS heen. Deze regel is echter lastig te handhaven en heeft al meerdere uitdagingen opgeleverd voor mij als ontwerper. Zo passeert de ICE station Arnhem Centraal, maar door de combinatie van richtingen van de andere lijnen bleek het erg lastig de ICE netjes op het rijtje aan te sluiten. Hierdoor heeft de ICE een eigen blok gekregen, samen met de 20000 richting Duitsland (die ook nog eens te Zevenaar stopt).

9. Stoptreinen en sprinters zijn effen, sneltreinen en intercity’s hebben een mediaan.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaEen paar uitzonderingen daargelaten (Valleilijn, Breng en R-Net – deze hebben geen sneltreinen) zijn lijnen met een mediaan sneltreinen of intercity’s (een witte lijn in het midden). Hierdoor is het gemakkelijker en sneller te zien welke spoorlijn en lijnnummer een intercity of sprinter betreft. Én je verdubbelt als het ware je kleurenpalet hiermee.

10. Stoptreinen en sprinters hebben visuele prioriteit over intercity’s en sneltreinen.

Omdat stoptreinen meer stations aandoen dan hun snelle broeders en zusters, is de informatiedichtheid voor deze lijnen groter. Hierdoor is ook de kans groter dat de lezer het volgen van zo’n lijn verwarrend vindt (ondanks dat ik deze kans vrij klein acht). Omdat sneltreinen en intercity’s sowieso veel kleinere stations passeren – ze ”lopen door” – is het voor de hand liggend deze ook “onder” de stoptrein- en sprinterlijnen te plaatsen. Ze zijn immers makkelijker te volgen.

11. Stations moeten aan één kant van een bundel lijnen liggen.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaOok dit bleek een karakteristieke beslissing, maar eentje die wonderwel goed werkt op het Nederlandse spoorwegnetwerk. Stations – plekken op een lijn waar de trein stopt – moeten aaneengesloten zijn. Er mogen geen lijntjes onder of over niet-stoppende lijnen gaan. Hierdoor is het goed om alle stoptreinen aan één zijde van een bundel te leggen, bijvoorbeeld.Zo blijven ook alle stationslabels bij elkaar aan één kant. Dit is veel beter leesbaar en geeft de gehele kaart een rustiger uitstraling. Daarnaast zijn er geen vreemde lijntjes die over of onder de lijnen moeten lopen, waardoor een lijndienst die dat station ook aandoet er willekeurig uitziet. Ook het visuele verschil tussen stop- en sneltreinen helpt hierbij (zie 9).Spoorlijnkaart - Studio LegendaEr zijn een handjevol plekken waar ik een extra kruising moest toevoegen om de juiste lijnen aan te sluiten aan de juiste stations. Zo moeten de 3000 en de 3100 bij Maarn kruisen omdat Veenendaal De Klomp alleen wordt aangedaan door de 3000 en Driebergen-Zeist alleen door de 3100.Ook bij Castricum, Heiloo en Alkmaar moest er wat gekruist worden. Zo stopt de 4800 bij Uitgeest (gebundeld rechts), Castricum (intercitystation) én Heiloo (gebundeld links). Maar de 800/2900 stopt alleen in Castricum en Alkmaar, maar kwam vanuit de bundel die leidt naar Uitgeest. Eigenlijk zijn dit de enige twee kruisingen die ik willens en wetens moest toepassen om dit probleem te omzeilen. Elders kon het opgelost worden door ruim voordien te kruisen in een bocht of door de volgorde van de lijnen correct vooraf te bepalen.

12. Tekst moet horizontaal staan.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaAlle stationslabels (ook die van de museumlijntjes) staan horizontaal. We lezen immers van links naar rechts. Alhoewel bij enkele lijnen het mogelijk is de stations onder en boven de lijn te plaatsen, is het altijd noodzakelijk tekst zo leesbaar mogelijk te maken. Dus: Horizontaal. Door een tekst onder een hoek te plaatsen wordt de gebruiker genoodzaakt het hoofd te buigen of de kaart te draaien. Je wilt, als ontwerper, dit zoveel mogelijk voorkomen.Spoorlijnkaart - Studio LegendaDit gezegd hebbende bleek het wel nodig om enkele zaken te draaien. Zo wilde ik de lijncijfers níet over andere lijnen heen leggen, dus moest ik ze in de lengte van de corresponderende lijnen leggen. Hierdoor staan ze soms onder een hoek van wel 90 graden. Niet ideaal, maar misschien zijn hier nog wegen uit die ik in de toekomst wil onderzoeken. Sowieso staan de lijnnummers vaak meerdere malen op één lijn, waardoor er vaak wel eentje horizontaal staat.Een andere uitzondering is de benoeming van de geprojecteerde en museumlijnen. Deze zijn niet zo belangrijk als de hoofdlijnen en konden daarom prima onder een hoek worden geplaatst, waar nodig.

13. Geografische correctheid heeft de voorkeur maar is geen halszaak.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaBij het maken van deze kaart koos ik ervoor om de geografie te respecteren waar mogelijk, te negeren waar noodzakelijk. Hierdoor is een regel zoals het door laten lopen van de lijnen mogelijk, maar ook het bundelen van stations of zelfs de strakkere vormgeving. Had ik alles geografisch correct weer moeten geven, dan was de kaart onleesbaar geworden. Er passeren zóveel lijnen de stations in de Randstad dat het een onmogelijke taak was dit leesbaar én prettig ogend weer te geven.Soms is iets simpelweg beter leesbaar wanneer het de realiteit overboord gooit. Iconen, pictogrammen en andere abstraheringen werken hetzelfde. Het kán mogelijk zijn dat een reiziger hierdoor verward wordt, bijvoorbeeld wanneer een trein het station verlaat in dezelfde richting als deze aankwam. Maar met informatievoorzieningen in de trein én de handpalm van de meeste reizigers, is zelfs de noodzaak van deze hele kaart twijfelachtig te noemen. Al heeft een goeie kaart de mogelijkheid overzicht en context te bieden waar getabeleerde data of onsamenhangende reizigersinformatie dit niet kan.

14. Alle bovenstaande regels mogen verbroken of veranderd worden wanneer het gezond verstand dit afdwingt.

Spoorlijnkaart - Studio LegendaNatuurlijk kunnen er situaties zich voordoen waardoor een regel niet helemaal lijkt te werken. Eén zo’n situatie is die van Intercity Direct die door de NS en NMBS wordt gerund. Deze lijn rijdt grotendeels via de HSL-lijn, maar stopt ook in Breda, om vervolgens via dezelfde zijde van het station weer te vertrekken richting Antwerpen of Brussel. Dit conflicteerde direct met de regel dat een lijn door moet lopen.Eerdere versies van de kaart hadden dan ook een grote boog waarmee deze lijn dóór Breda liep, om het zuiden heen en richting de bundel andere lijnen (Thalys, Eurostar) richting Antwerpen/Brussel/Parijs. Hier kwamen natuurlijk vragen en opmerkingen over en – eerlijk gezegd – het zat mij lange tijd ook niet lekker. Uiteindelijk zwichtte ik voor mij gezond verstand en heb de lijn daarmee laten splitsen voor Breda. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat ik dit ook met andere lijnen ook moet doen, maar allicht is deze regel, in combinatie met de andere regels, nu minder noodzakelijk geworden.Het puzzelen met lijnen, dienstregelingen, vormen en vooral deze zelfopgelegde regels is ontzettend leuk. Al helemaal in combinatie met een visuele stijl en de uitdaging om alles leesbaar te maken – naast mooi. Al is dat laatste voeding voor eindeloze discussie.Ik vond het ook belangrijk om de museumspoorlijnen en geprojecteerde lijnen mee te nemen op deze kaart. De museumspoorlijnen worden vaak gerund door vrijwilligers en zij beheren met veel moeite een stukje Nederlands erfgoed.De geprojecteerde lijnen illustreren de discussie over verbeterde ontsluiting van verschillende delen van Nederland, of verbindingen met het buitenland. De Zuiderzeelijn, lijn Utrecht-Breda en IJzeren Rijn zijn hier drie bekende voorbeelden van.De Spoorlijnkaart (bestel ‘m nu) is de grootste kaart die ik tot nu toe heb gemaakt, de eerste op B2-formaat (50 x 70 centimeter). Ook wil ik een nieuwe Snelwegkaart maken en zelfs een Waterkaart, op hetzelfde formaat en met een overeenkomstige stijl. Zo heb je straks een mooi drieluik.
Spoorlijnkaart - Studio Legenda
De Spoorlijnkaart 2019.